RobertTECHNIEK · BEELD · NIEUWSGIERIGHEID

De eerste PC's · 02 / 11

DOS

Het dagelijks werken met een pc betekende in die tijd vooral DOS.

Scroll verder
Beeldbron

Historisch SC386SX-moederbord — Rjluna2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Voor deze header uitgesneden en verkleind; AVIF/WebP-export. De afgeleiden behouden dezelfde licentie.

02 · DOS

DOS. Alles zelf regelen.

De computer begon met een prompt

MS-DOS 6.22 met een directoryoverzicht.Gvtyhbiju / Wikimedia Commons · CC0 1.0

Het dagelijks werken met een pc betekende in die tijd vooral DOS. Je kreeg een prompt, en daarna moest je zelf weten wat je ging doen. Bestanden, directories, kopiëren, verplaatsen, programma's starten: je bediende het systeem met commando's.

Ik vond dat niet bezwaarlijk. Integendeel. Ik kende DOS op een gegeven moment tot in de kleinste details. Een systeem dat zijn commando's direct uitvoerde, zonder veel omhaal, had voor mij iets aantrekkelijks. Je wist waar je mee bezig was — of je dacht dat in elk geval, totdat je eens het verkeerde bestand verwijderde.

De commandoregel was bovendien niet alleen een manier om programma's te starten. Met batchbestanden kon je zelf kleine routines maken. Ik was al met voorwaarden, sprongen en variabelen bezig voordat het programmeren op de pc echt serieus werd.

Een paar commando’s in de praktijk
C:\>CD PROGRAMMAS
C:\PROGRAMMAS>DIR

PROGRAMMAS     <DIR>

C:\PROGRAMMAS>
Een DOS-prompt. Commando’s en directory zijn een uitlegvoorbeeld.

De sport van de laatste kilobytes

Geheugenkaart, niet op schaal: conventioneel geheugen onder 640 KB, video/ROM/UMBs tot 1 MB, extended memory erboven. HIMEM.SYS en EMM386 helpen DOS en passende drivers hoger te laden.
Ruimte vrijmaken onder 640 KB. De grens zelf blijft staan.

Er was nog iets waarin je je behoorlijk kon uitleven: geheugenbeheer. Veel DOS-programma's moesten een plek vinden in het conventionele geheugen: maximaal 640 KB. Ondertussen snoepten stuurprogramma's en systeemonderdelen daar ook weer geheugen van af.

Dus ging je sleutelen. Aan CONFIG.SYS, aan AUTOEXEC.BAT, aan de volgorde waarin drivers werden geladen. Met HIMEM.SYS, DOS=HIGH en later ook EMM386 en LOADHIGH kon je onder geschikte omstandigheden delen van DOS en stuurprogramma's buiten dat krappe conventionele geheugen plaatsen. Het verschil zag je terug wanneer je MEM uitvoerde: hoeveel vrije kilobytes hield je nu over?

Die bestanden kon ik op zeker moment uit mijn hoofd opbouwen. Het was een sport geworden om een paar kilobytes extra vrij te spelen. Niet omdat het zo nodig mooi moest zijn, maar omdat dat laatste stukje ruimte bepaalde of een programma überhaupt wilde starten. En omdat het een prestigekwestie werd. Die laatste extra kilobytes...

Waar bleven die 640 KB?

Onder 640 KB zit het conventionele geheugen. Het gebied daarboven, tot 1 MB, is deels gereserveerd voor video en ROM. Vrije gedeelten kunnen als upper memory blocks (UMBs) worden gebruikt. Extended memory begint boven 1 MB; de HMA ligt aan het begin daarvan.

HIMEM.SYS beheert XMS-geheugen en toegang tot de HMA. Met DOS=HIGH kan een deel van DOS daarheen. EMM386 kan op een geschikte 386 of later UMBs aanbieden; LOADHIGH en DEVICEHIGH proberen programma's of drivers daarin te plaatsen. De conventionele grens wordt daardoor niet hoger: er blijft eronder meer ruimte vrij.

CONFIG.SYS · vereenvoudigd voorbeeld

DEVICE=C:\DOS\HIMEM.SYS
DEVICE=C:\DOS\EMM386.EXE NOEMS
DOS=HIGH,UMB

AUTOEXEC.BAT · vereenvoudigd voorbeeld

@ECHO OFF
PROMPT $P$G
PATH C:\DOS
LH C:\DOS\DOSKEY

Dit zijn uitlegvoorbeelden, niet mijn bewaard gebleven configuratie. Welke drivers hoog pasten, hing af van de beschikbare blokken.

Technische achtergrond: Microsoft over UMB-geheugen in MS-DOS 5.0 (Q71865).

DOS/4GW deed iets anders

Een DOS extender zoals DOS/4GW liet geschikte programma's in 32-bits protected mode werken en grotere geheugenruimten aanspreken. Dat was een andere oplossing dan een driver een paar kilobytes hoger laden. Doom gebruikte DOS/4GW in zijn DOS-uitvoering. Dat betekent niet dat ik zelf met deze extender programmeerde.

Bron: de vrijgegeven Doom-engine van id Software, inclusief de beschrijving van de oorspronkelijke DOS-bouwomgeving.

Diskjockeys in eigen huis

Generieke DOS-installatie met voortgangsbalk, Disk 39 of 40 en een rood tekstkader READ ERROR.
Diskette 39 van 40.

Software installeren was ook een bezigheid op zichzelf. Dozen met diskettes, stapels handleidingen en instructies die je van scherm naar scherm begeleidden. De ene diskette na de andere ging het station in.

Insert disk 3 of 40.

Dat ging een tijdje goed. Tot je bij diskette 39 was en de computer liet weten dat hij iets niet meer kon lezen.

Read error.

Engelengeduld was nodig. Soms zelfs geduld van een compleet engelenlegioen. Je kon weer opnieuw beginnen, of op zoek gaan naar een oplossing. De diskettes waren immers niet onfeilbaar, en harde schijven evenmin. Bad sectors konden plotseling opduiken en een werkend systeem behoorlijk ontregelen.

Ik ben in die jaren vast wat haren kwijtgeraakt. Ze groeiden toen gelukkig nog terug, nu niet meer...

Een installatiepakket op diskettes
Drie authentieke installatiediskettes van MS-DOS 6.22, gefotografeerd door HombreDHojalata.
MS-DOS 6.22 op drie 3½-inch installatiediskettes.HombreDHojalata / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 ES

PC Tools en Norton Commander

Norton Commander: twee panelen en de functies onderaan.Yuri Samoilov / Wikimedia Commons · CC BY 3.0

Voor bestandsbeheer gebruikte ik onder andere PC Tools en Norton Commander. Vooral PC Tools heb ik intensief gebruikt. Je hoefde niet langer alle acties uitsluitend met DOS-commando's uit te voeren; je had overzicht, menu's en allerlei functies binnen handbereik. Je kon ook je schijf analyseren en defragmenteren. Ik deed dat veelvuldig. Of het altijd nodig was, is een andere vraag. Maar die blokjes zien verschuiven terwijl de harde schijf aan het werk was, had iets merkwaardig bevredigends.

Ruimte besparen was minstens zo belangrijk. Ik werkte met ARJ, later ook met PKZIP en PKUNZIP. Archiveren was geen vrijblijvende hobby: iedere bespaarde megabyte telde.

WordPerfect en het onderwaterscherm

Voor serieus tekstverwerken was er WordPerfect, inclusief het beroemde onderwaterscherm — Reveal Codes. Daarmee kon je zien welke opmaakcodes achter je document schuilgingen. Ik beheerste het programma behoorlijk goed. Ook Lotus 1-2-3, Harvard Graphics, later Microsoft Word en een eerste kennismaking met dBASE III kwamen voorbij. Dat laatste begreep ik aanvankelijk nog niet goed. Dat zou veranderen.

Engelstalig WordPerfect 5.1-scherm met het begin van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.
WordPerfect 5.1 voor DOS. Authentiek bewerkingsscherm, later opgenomen in DOSBox.Daniel Pritchard / Wikimedia Commons · Publiek domein: tekst en eenvoudige interface · Lossless WebP; beeldinhoud behouden.
Boven gewone tekst; onder de tabliniaal dezelfde tekst met harde returns HRt en automatische regelomloop SRt. Eigen reconstructie, geen authentiek screenshot.
Hetzelfde tekstfragment met Reveal Codes.

Onder de liniaal staan de codes tussen de tekst: [HRt] voor Enter, [SRt] voor automatische regelomloop. De gereconstrueerde codes zijn een uitlegvoorbeeld.

Ik kocht softwarepakketten gewoon nieuw. Inclusief enorme stapels documentatie. Die handleidingen waren voor mij geen verpakkingsmateriaal, maar een deel van de aantrekkingskracht. Lezen, proberen, begrijpen en weer iets nieuws ontdekken.

Een HP DeskJet uit die periode kon mijn opgemaakte documenten vervolgens afdrukken. Dat vond ik destijds werkelijk prachtig. Later, met betere printers als vergelijkingsmateriaal, kreeg dat begrip 'prachtig' een iets andere betekenis.

Beeldbronnen en technische achtergrond bij dit hoofdstuk

Het WordPerfect-bewerkingsscherm is een authentieke softwareopname. Het installatiebeeld en het onderwaterscherm zijn eigen reconstructies; geen bewaard gebleven schermen van mijn computer.

Over het principe van opmaakcodes: WordPerfect over Reveal Codes. Het bewerkingsscherm toont de historische software. De Reveal Codes-illustratie is eigen werk, gebaseerd op de WordPerfect 5.1 Reference, onderdeel Reveal Codes (p. 559–562).

TERUG NAAR DE EERSTE PC'S

De eerste PC'sOverzicht van de elf hoofdstukken.