Beeldbron
Compositie van vier bronfoto’s: TRS-80 Model I System — Dave Jones; witbalans Medvedev (CC BY-SA 4.0); MOS KIM-1 — Rama & Musée Bolo (CC BY-SA 2.0 FR); Commodore 64 — Evan-Amos (publiek domein); Sinclair ZX81 — Evan-Amos (CC BY-SA 3.0). Bewerking: met AI samengesteld, achtergronden verwijderd, licht en plaatsing afgestemd. De samengestelde beelden worden aangeboden onder CC BY-SA 4.0: desktopbeeld en mobiel beeld.
06 · Deel 2 — Ontdekken en programmeren
Je zat je suf te POKEN
De Commodore 64 had een vrij beperkte BASIC-programmeertaal. Maar met twee commando's kon je de hardware rechtstreeks aanspreken: PEEK en POKE. Met POKE schreef je een waarde naar een geheugenadres, en met PEEK keek je wat erin stond.
Het scherm waarop de teksten en programmalistings verschenen, had een 'border', een rand eromheen. Je kon beide afzonderlijk van een kleur voorzien, simpelweg door een waarde naar een geheugenadres te schrijven.
En door HEEL snel verschillende waarden naar die geheugenadressen te schrijven, terwijl het televisiebeeld nog werd opgebouwd, kon je een streepjespatroon in de volle breedte op het scherm maken!
POKE het scherm
Verander zelf de kleuren van de Commodore 64. Met twee geheugenadressen kon je al van alles op het scherm veranderen.
Hoe werkt dit?
53280 ($D020) bepaalt de randkleur; 53281 ($D021) de achtergrond. Alleen de onderste vier bits kiezen de kleur. PEEK geeft hier de gesimuleerde registerbyte terug: kleurwaarde + 240, omdat de ongebruikte bovenste bits als 1 worden gelezen. De tekstkleur blijft afzonderlijk ingesteld.
Dit is een beperkte commandosimulator, geen volledige C64. Het palet volgt Pepto (PAL), zoals opgenomen in VICE, op basis van het VIC-II-kleuronderzoek van Pepto. Echte kleuren verschilden per chip en beeldscherm. De bewegende rasterbanen zijn een visuele simulatie. Op de C64 vroegen stabiele rastereffecten nauwkeurig getimede machinecode tijdens de beeldopbouw, vaak met het rasterregister 53266 ($D012).
De schermen gebruiken een vaste 40 × 25-matrix met 8 × 8-pixeltekens. Het PAL-referentiebeeld is 384 × 272 pixels, met een tekstvlak van 320 × 200 en randen van 32 pixels links/rechts en 36 boven/onder. De bitmaptekens zijn uit de publiekdomeinset font8x8 van Daniel Hepper, gebaseerd op Marcel Sondaar / IBM. Er is geen C64-ROM overgenomen.
Ook waren er specifieke geheugenadressen waarmee je drie aparte geluidskanalen kon programmeren. Je kon kiezen uit verschillende golfvormen: een zaagtand, een driehoeksgolf, een blokgolf en ruis.
En je kon ADSR programmeren (Attack, Decay, Sustain, Release). Daarmee kon je bepalen hoe een toon opkwam, aanhield en weer wegstierf. Door dat allemaal handig in te stellen kon je zelfs een piano-achtige klank produceren. Ik heb er zelf melodietjes mee geprogrammeerd.
MOS 6581 — SID Sound Lab
Kies een klank en speel op de toetsen. Of verander de golfvorm en ontdek wat ADSR met een toon doet.
Een registergestuurde SID-klanksimulatie. Het geluid begint pas wanneer je zelf speelt.
ADSR — de vorm van een toon
Sustain is een niveau en houdt aan zolang je de toets indrukt. De grafiek is schematisch.
Oscilloscoop — het audiosignaal
Live audiosignaal, met automatische verticale schaal.
Klik of tik op de toetsen. Met het klavier geselecteerd kun je ook spelen met A W S E D F T G Y H U J K O L P. Houd een toets ingedrukt om de toon aan te houden.
Zo programmeerde je dit in BASIC
Een zelfstandig BASIC V2-programma voor de geselecteerde stem, klank en laatst gespeelde toon. Zonder gespeelde toon begint het bij A4, 440 Hz.
De frequentielus benadert het dalende effect in BASIC. Het tempo hangt ook af van de uitvoering van BASIC; het is geen exacte kopie van het browsergeluid.
Programma als tekst
| Adres | Hex | Register | Waarde |
|---|
AD = Attack × 16 + Decay. SR = Sustain × 16 + Release. De frequentiebytes volgen de PAL-klok van 985248 Hz. Gate aan begint de toon; Gate uit laat de Release-fase volgen. Daarna wordt het volume op nul gezet.
De tabel toont de gekozen configuratie, geen PEEK-uitlezing. De meeste SID-instellingen zijn alleen schrijfbaar. De initialisatie zet de drie stemmen en het filter eerst uit. TI telt in zestigsten van een seconde; de wachtroutines houden ook rekening met de dagsprong van die klok.
Zelf proberen op een Commodore 64?
Er bestaat een bijzonder realistische Commodore 64-emulator die gewoon in je browser draait. Zelfs de beeldbuis en de lichte ruis van het oorspronkelijke televisiesignaal zijn nagebootst!
Je kunt het bovenstaande BASIC-programma kopiëren en daar daadwerkelijk uitvoeren. Ik heb het zelf geprobeerd. Het werkt!
Over deze SID-klanksimulatie en bronnen
Drie onafhankelijke stemmen, een 24-bits faseaccumulator, instelbare 12-bits pulsgolf en een SID-achtig 23-bits ruisregister worden vanuit dezelfde registerwaarden berekend. De oorspronkelijke niet-lineaire ADSR-tijdtabellen bepalen de nominale tijden. De envelope zelf is een lineaire benadering; de echte SID heeft een getrapte, deels exponentiële envelope en timing-eigenaardigheden.
Dit is geen volledige MOS 6581-emulator. Analoge kleuring, het filter, ringmodulatie, oscillatorsynchronisatie, gecombineerde golfvormen en chip-exacte timing zijn niet gemodelleerd. De oscilloscoop meet de werkelijke uitvoer van deze simulatie. De presets zijn nieuwe demonstratieklanken; laser en explosie voegen een geprogrammeerde dalende frequentie toe. Het stemkeuzepaneel is bediening voor deze demonstratie, geen extra SID-register.
De eigen Web Audio-implementatie gebruikt bij voorkeur AudioWorklet, met een lokale Web Audio-fallback waar dat niet beschikbaar is. Er zijn geen externe audioscripts, opnames of SID-spelers overgenomen.
Technische referentie: Commodore Business Machines, Commodore 64 Programmer's Reference Guide (1982): geluid programmeren, ADSR-tijden en registeradressen. Aanvullend: C64-Wiki, kleuren, 53280 en 53281.
En dan had je nog die whizzkid van mijn middelbare school. Die kende tal van trucjes. Hij kon bijvoorbeeld de hele BASIC-interpreter van ROM naar RAM kopiëren, waardoor hij zelfs de BASIC-commando's andere namen kon geven. Van PRINT kon je bijvoorbeeld TEKEN maken. Heel bijzonder!
Met behulp van mijn Programmer's Reference Guide programmeerde ik ook in assembly. Korte programmaatjes, gewoon om te leren hoe dat werkte.
Ik herinner me nog een zogenaamd 'monitor'-programma, waarin je rechtstreeks die drieletterige processorinstructies kon invoeren. LDA (Load Accumulator), STA (Store Accumulator), JMP (Jump)... Je programmeerde rechtstreeks op het niveau van de processor.
Van assembly naar machinecode
Zo kon een machinecodemonitor eruitzien. De knop simuleert dit korte programma van vijf instructies.
LDA #$00 laadt 0 in de accumulator. STA $D020 schrijft die waarde naar de randkleur. Daarna laadt LDA #$01 de waarde 1 en schrijft STA $D021 die naar de achtergrondkleur. RTS keert terug uit de subroutine.
A9 en 8D zijn de opcodes; LDA en STA hun leesbare mnemonics. De volgende bytes zijn de operanden. Zo staat 20 D0 voor het adres $D020, met de laagste byte eerst. 60 is de opcode van RTS.
Dit doet hetzelfde als POKE 53280,0 en POKE 53281,1. Het programma begint op $C000, oftewel 49152. Als deze bytes daar in RAM staan en het geheugen correct is geconfigureerd, start je het vanuit BASIC met SYS 49152. Datzelfde commando kwam al terug bij de turbolader in Eindeloos wachten.
Wat een ontdekkingsreis was dat!
En dan waren er nog de sprites. Daar heb ik me destijds helemaal in uitgeleefd...
Commodore 64
