RobertTECHNIEK · BEELD · NIEUWSGIERIGHEID

Pioniersjaren · TRS-80

De TRS-80.
Nu werd het interessant.

Bij de ZX81 was ik nieuwsgierig naar wat een computer kon. Met de TRS-80 ontdekte ik dat ik hem zélf kon vertellen wat hij moest doen. Dat ging veel verder dan alleen een programma draaien.

Scroll verder
Beeldbron

Compositie van vier bronfoto’s: TRS-80 Model I System — Dave Jones; witbalans Medvedev (CC BY-SA 4.0); MOS KIM-1 — Rama & Musée Bolo (CC BY-SA 2.0 FR); Commodore 64 — Evan-Amos (publiek domein); Sinclair ZX81 — Evan-Amos (CC BY-SA 3.0). Bewerking: met AI samengesteld, achtergronden verwijderd, licht en plaatsing afgestemd. De samengestelde beelden worden aangeboden onder CC BY-SA 4.0: desktopbeeld en mobiel beeld.

Eind jaren zeventig / begin jaren tachtig

Bij mijn zwager.

Het ging pas goed mis toen een paar jaar later de TRS-80 ten tonele verscheen. Dezelfde zwager, hetzelfde nakomertje, dezelfde voordelen als ten tijde van die eerdere KIM-1. Voor de TRS-80 had je de financiële draagkracht van een volledige baan nodig, geen krantenwijkje.

Het apparaat kwam met een boek over BASIC. BASIC was een eenvoudige programmeertaal. Ik was verkocht en hoorde sindsdien bij het meubilair te huize zwager.

Vergeleken met de ZX81 voelde de TRS-80 voor mij als een andere klasse. Maar wat me vooral bezighield, was dat boek: ik kon zelf programma’s maken.

Van proberen naar begrijpen

Hier ontdekte ik wat programmeren eigenlijk was.

Het begon klein. Eerst liet ik de computer eindeloos mijn naam afdrukken:

10 PRINT "ROBERT"
20 GOTO 10

Niet bepaald Excel, maar de computer deed precies wat ik hem opdroeg. Dat was al genoeg.

Daarna kwamen de tafels van vermenigvuldiging. Eerst een vaste tafel, vervolgens een vraag: welke tafel wilt u? Met INPUT kon ik het antwoord invoeren en het programma precies die tafel laten afdrukken.

Een antwoord gebruiken

10 INPUT "WELKE TAFEL";T
20 FOR I=1 TO 10
30 PRINT I;" X ";T;" = ";I*T
40 NEXT I
Het boek bij deze computer

Het Level II BASIC Reference Manual van Radio Shack past bij deze TRS-80. De tweede editie verscheen in 1979. Daarnaast bestond David A. Liens Learning Level II, een uitlegboek voor de overstap van Level I naar Level II.

De reference bevat onder meer PRINT, INPUT, DATA, SET en RESET. De voorbeelden en illustraties op deze pagina zijn eigen uitwerkingen.

Kaft van het Level II BASIC Reference Manual, tweede editie uit 1979
Level II BASIC Reference Manual, 2e editie, Radio Shack, 1979
Beeldbron: RadioShackCatalogs.com

Ik leerde loops gebruiken om iets te herhalen en voorwaarden om het programma te laten kiezen. Er kwamen eenvoudige geluiden bij. Met SET en RESET kon ik grafische blokjes op het scherm aan- en uitzetten.

Langzaam begon ik te begrijpen dat ik de computer kon laten doen wat ík wilde. Niet alleen kiezen uit wat iemand anders had gemaakt, maar zelf bepalen wat er gebeurde.

Ik was echt aan het programmeren geslagen. Tijdens een avondje TRS-80 kreeg ik het apparaat zover dat het geluid in allerlei toonhoogten produceerde.

Victorie! Ik was veertien en ik kon programmeren.

Alles kwam samen

Mijn eerste echte programma.

Op een gegeven moment had ik de TRS-80 een tijdje thuis te leen. Toen ging ik werkelijk los. Na dagen programmeren had ik mijn eigen versie van Galgje gemaakt.

Ik had een eigen woordenbibliotheek. Je voerde een letter in, het programma controleerde die en bepaalde wat er daarna moest gebeuren. Bij ieder fout antwoord verscheen het volgende deel van het hangende poppetje.

Wanneer het uiteindelijk misging, werd grafisch en beeldvullend getoond: U hangt!

Subtiel was het niet. Bevredigend wel.

Hier kwam ineens alles samen: variabelen, invoer, beslissingen, loops en grafiek. Voor het eerst was ik niet meer alleen losse proefjes aan het doen. Ik had zelf een compleet programma gemaakt.

Ik leefde die TRS-80.

Eerst op ruitjespapier tekenen. Daarna de X- en Y-coördinaten bepalen en in het programma invoegen.

U hangt! Eerst op ruitjespapier, daarna in TRS-80-blokjes.
Eerst op ruitjespapier

Ik tekende “U hangt!” niet rechtstreeks achter het toetsenbord. Eerst zette ik de letters zorgvuldig uit op ruitjespapier.

Zo kon ik precies bepalen welke blokjes op het scherm aan moesten staan. Daarna vertaalde ik die vakjes naar de coördinaten voor de SET-commando's in het programma.

Daar zat behoorlijk wat werk in, maar daardoor zag de tekst er op het scherm ook echt netjes handgeschreven uit.

Eerst tekenen. Daarna de coördinaten overnemen.

Niet efficiënt, wel nauwkeurig.

Een tekenpositie bevat zes grafische blokjes. SET zet ze aan; RESET zet ze uit.

Galgje · Level II BASIC

Mijn oorspronkelijke broncode is niet bewaard gebleven. Deze reconstructie in Level II BASIC volgt mijn herinnering: 26 eigen woorden en lange reeksen SET-commando's voor de grafiek. De exacte code is opnieuw uitgewerkt; van de lange SET-reeks voor “U hangt!” is hier alleen het begin getoond.

Nooit te jong om te leren

Mijn zwager bekeek mijn programma en zag de lange reeks SET-commando's waarmee ik ieder blokje afzonderlijk op het scherm zette. Ik was daar zelf behoorlijk mee in mijn nopjes. Het werkte tenslotte.

Toen kwam zijn vraag:

“Heb je DATA gebruikt voor de SET-commando's?”

Eh... nee.

Voor mijn woorden gebruikte ik DATA al. Hij liet me zien dat ik ook de grafische coördinaten in DATA kon zetten en ze vervolgens met READ in een lus kon verwerken. Hetzelfde resultaat, met veel minder programmaregels.

Dat vond ik niet vervelend; integendeel. Ik had net ontdekt dat ik een computer zelf kon laten doen wat ik wilde, en nu ontdekte ik dat er ook slimmere manieren waren om dat voor elkaar te krijgen.

Mijn programma werkte nog steeds. Mijn programmeerkennis was alleen zojuist weer een stukje groter geworden.

10 REM REDACTIONELE RECONSTRUCTIE
20 CLEAR 1000:DIM W$(26),M(12)
30 DATA COMPUTER,PROGRAMMA,TOETSENBORD,SCHERM,CASSETTE,RADIO,MUZIEK
31 DATA FIETS,TREIN,AUTO,SCHOOL,HUIS,TAFEL,STOEL
32 DATA BOOM,WATER,STRAAT,BOEK,LETTER,WOORD,SPEL
33 DATA BASIC,GRAFIEK,MOTOR,KABEL,TOETS
40 FOR I=1 TO 26:READ W$(I):NEXT I
50 RANDOM:W$=W$(RND(26)):N=LEN(W$)
60 CLS:F=0:G$=" ":GOSUB 300
70 FOR I=1 TO N:M(I)=0:NEXT I
80 PRINT@0,"GALGJE"
90 PRINT@64,"";:C=0
100 FOR I=1 TO N
110 IF M(I)=0 THEN PRINT "_ ";:GOTO 130
120 PRINT MID$(W$,I,1);" ";:C=C+1
130 NEXT I:PRINT
140 IF C=N THEN PRINT "GEWONNEN!":END
150 PRINT@128,STRING$(40," ");:PRINT@128,"";:INPUT "LETTER (A-Z)";L$
160 IF LEN(L$)<>1 THEN 150
170 IF L$<"A" OR L$>"Z" THEN 150
180 FOR I=1 TO LEN(G$)
190 IF MID$(G$,I,1)=L$ THEN 150
200 NEXT I:G$=G$+L$:H=0
210 FOR I=1 TO N
220 IF MID$(W$,I,1)=L$ THEN M(I)=1:H=1
230 NEXT I
240 IF H=1 THEN 90
250 F=F+1:GOSUB 350
260 IF F=6 THEN GOSUB 5000:END
270 GOTO 90
300 FOR X=92 TO 120:SET(X,44):NEXT X
310 FOR Y=8 TO 44:SET(96,Y):NEXT Y
320 FOR X=96 TO 112:SET(X,8):NEXT X
330 FOR Y=8 TO 12:SET(112,Y):NEXT Y:RETURN
350 RESET(80+(F-1)*2,41):SET(80+F*2,41)
360 IF F=1 THEN FOR X=110 TO 114:SET(X,13):SET(X,17):NEXT X:FOR Y=14 TO 16:SET(110,Y):SET(114,Y):NEXT Y
365 IF F=2 THEN FOR Y=18 TO 30:SET(112,Y):NEXT Y
370 IF F=3 THEN FOR X=104 TO 111:SET(X,134-X):NEXT X
375 IF F=4 THEN FOR X=113 TO 120:SET(X,X-90):NEXT X
380 IF F=5 THEN FOR X=106 TO 111:SET(X,142-X):NEXT X
385 IF F=6 THEN FOR X=113 TO 118:SET(X,X-82):NEXT X
390 RETURN
5000 REM U HANGT
5010 CLS
5020 SET(9,13):SET(8,13):SET(8,14):SET(7,14):SET(7,15):SET(7,16):SET(7,17):SET(6,17)
5030 SET(6,18):SET(6,19):SET(6,20):SET(5,20):SET(5,21):SET(5,22):SET(5,23):SET(5,24)
5040 SET(5,25):SET(4,25):SET(4,26):SET(4,27):SET(4,28):SET(4,29):SET(5,29):SET(5,30)
5050 SET(5,31):SET(5,32):SET(6,32):SET(6,33):SET(7,33):SET(8,33):SET(9,33):SET(10,33)
5060 SET(11,33):SET(12,33):SET(13,33):SET(13,32):SET(14,32):SET(15,32):SET(15,31):SET(16,31)
... enzovoorts ... — redactionele weglating van 439 vergelijkbare SET-opdrachten
5620 RETURN
Van een gekozen woord naar een volgende letter, winst of verlies.

Beweging en muziek

Dancing Demon.

Dancing Demon

Dat dansende duiveltje zie ik nog voor me. Het was beeldvullend. En vooral: het bewoog snel en flitsend. Vergeleken met de ZX81 voelde dit als een machine uit een compleet andere klasse. Niet alleen een figuurtje dat van positie versprong, maar animatie die voor die tijd werkelijk spectaculair voelde.

Hoe kon dat duiveltje zo snel bewegen?

BASIC alleen was relatief langzaam voor zulke snelle animatie. Leo Christopherson combineerde het daarom met Z80-machinecode: instructies die de processor rechtstreeks uitvoerde.

Hij beschreef zelf hoe de uiteindelijke Dancing Demon-versie vooral line packing gebruikte. Machinecode en gegevens waren verpakt in BASIC-programmaregels. Vanuit BASIC konden die snelle routines worden aangeroepen; voor het bijwerken van het beeld hoefde de computer dus niet steeds gewone BASIC-instructies te interpreteren.

Ik begon met 10 PRINT "ROBERT". Hij liet dezelfde machine beeldvullend dansen.

Bron: Leo Christopherson, 80-US Journal, mei/juni 1981, p. 23.

BASIC voor de besturing, machinecode voor het snelle werk.

Daarnaast klonk melodieuze muziek. Je kon de muziek en de danspassen ook zelf aanpassen. Niet alleen kijken naar wat het programma deed, maar ermee aan de slag. Wat een snelheid. En wat een mogelijkheden voor zo’n kleine computer.

Hoe kwam er muziek uit die opstelling?

Dancing Demon is gemaakt door Leo Christopherson. De oorspronkelijke handleiding laat je zelf muziek componeren en danspassen samenstellen.

De Model I had geen ingebouwde luidspreker. Het programma maakte geluid via de cassette-uitgang. De handleiding beschrijft hoe je het kabeltje dat normaal naar de AUX-ingang van de recorder ging, op een versterker of een kleine speaker-versterker aansloot.

Een geluidskaart zat er niet in. Een kabeltje en enige goede wil deden wonderen.

Een kabel naar een versterker maakte de cassette-uitgang tot geluidsuitgang.

Meer dan programmeren

Spellen die zijn blijven hangen.

Robot Attack.

Tussen de robots.

Ik herinner me nadrukkelijk die stem: ROBOT ATTACK! Het klonk primitief. Je moest eigenlijk al weten wat hij zei. Dan hoorde je het ook. Ongeveer.

Robot Attack verscheen in 1981 bij Big Five Software, gemaakt door Bill Hogue en Jeff Konyu.

Hoe kon die computer praten?

Wat ik als een pratende computer ervoer, was opgenomen en gedigitaliseerde spraak. Bill Hogue sprak de stem zelf in: hij nam die met een microfoon op cassette op en digitaliseerde de opname via de cassette-interface. De computer bewaarde de stem als data in het geheugen en speelde die later via de cassette-uitgang af.

Een schot.
Naar de doorgang.
De achtervolger.
Een maanlander boven het landingsvlak.

Lunar Lander.

Voor mijn gevoel klopte de zwaartekracht precies. Het was goed speelbaar, serieus moeilijk, maar wel haalbaar. Precies uitdagend genoeg om het nog een keer te proberen.

Als ik uiteindelijk netjes op de maan landde, was ik werkelijk trots. Iedere geslaagde landing leverde een bescheiden endorfine-injectie op.

Stuwkracht en zwaartekracht
Stuwkracht remt de val; zwaartekracht trekt de lander omlaag.

Flight Simulator.

Vlucht boven eenvoudig terrein.

Ook de eerste Flight Simulator is me bijgebleven. Alleen al het idee dat zo’n computer een vliegsituatie kon nabootsen, vond ik fascinerend.

Een horizon, een paar terreinlijnen en instrumentwaarden. Meer had je niet nodig om een vlucht voor te stellen.

Uitzicht, instrumenten en radar

De T80-FS1-handleiding beschrijft een bewegend uitzicht in 3D, numerieke instrumenten en een radarbeeld. De grafiek bleef grof en monochroom.

Hieronder staan drie nieuwe voorbeeldsituaties: een bocht, een nadering en navigatie van boven. De composities en waarden zijn zelf gekozen.

Bron: Bruce Artwick, T80-FS1-handleiding (1980).

Een bocht.
Naar de baan.
Van boven bekeken.

Bewaren was een handeling

Programma’s op cassette.

Mijn programma’s werden op cassettebandjes opgeslagen. Voor bewaren moest de recorder opnemen; voor laden moest het bandje worden afgespeeld. Het programma kwam niet uit een onzichtbare opslagruimte, maar van een bandje dat je in je hand had.

CLOAD en CSAVE waren geen abstracte commando’s. Ze bepaalden of mijn zelfgeschreven programma na een avond programmeren de volgende dag nog bestond.

Met CSAVE bewaarde ik het BASIC-programma op cassette. Met CLOAD las ik het weer in.

De computer maakte van het programma een datasignaal dat de recorder op de band opnam. Bij het laden ging dat andersom: de recorder speelde het signaal af en de computer maakte er weer een programma van. Alleen het commando intypen was dus niet genoeg. Computer en recorder moesten allebei hun deel doen.

Ook BASIC Level II, TRS-DOS en NEWDOS zijn me bijgebleven. Als de dag van gisteren.

Een Model I met twee diskdrives: ook dat hoorde bij deze computerfamilie.
Het naamplaatje van de TRS-80

De specificaties logen er destijds niet om. Lees en huiver.

De tabel beschrijft ook de oorspronkelijke Level I-uitvoering. Mijn herinneringen hierboven gaan over Level II BASIC en de software waarmee ik werkte.

De technische gegevens van de TRS-80
NaamTRS 80 Model I
FabrikantTandy Radio Shack
JaarAugustus 1977
ProgrammeertaalBasic Level 1 (4k ROM modellen)
CPUZilog Z80
Kloksnelheid1.77 Mhz
RAM4 kb / 16 kb afhankelijk van model (tot wel 48 kb!)
PrijsUS$599,95 inclusief monitor

Technische specificaties en toenmalige prijzen.

Jaren later op de MTS

Ik was nog niet klaar met de Z80.

De TRS-80 was gebaseerd op de Z80 van Zilog. Jaren later kwam ik die processor opnieuw tegen tijdens mijn opleiding Technische Informatica aan de MTS.

Toen ging het niet meer alleen over BASIC. We ontleedden de processor, leerden hoe processor, geheugen en I/O samenwerkten en bouwden er uiteindelijk een werkend systeem omheen.

Wat op de TRS-80 begon met 10 PRINT "ROBERT", kreeg daar een veel diepere technische laag. Ik leerde nu ook begrijpen wat er onder die BASIC-regels gebeurde.

De Z80: van BASIC gebruiken naar processor, geheugen en I/O begrijpen.
Bronnen bij de technische uitleg

De persoonlijke herinneringen zijn van mij. Voor de technische achtergrond gebruikte ik de volgende bronnen:

  • Radio Shack/Tandy, Level II BASIC Reference Manual, tweede editie (1979): SET/RESET (§8), INPUT (§3), CLOAD/CSAVE (§2).
  • Tandy, Dancing Demon-handleiding (1980): eigen muziek en dansroutines, aansluiting op een versterker via de cassette-uitgang.
  • Bill Hogue, TRS-80 Games (gearchiveerde eigen website): zijn opgenomen en gedigitaliseerde stem in Robot Attack.
Beeldbronnen bij de aanvullende beelden
  • TRS-80 met monitor — Dave Jones; witbalans Medvedev (CC BY-SA 4.0). Verkleind en naar WebP geëxporteerd; volledige uitsnede behouden. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • Toetsenbord — Binarysequence (CC BY-SA 4.0). Verkleind en naar WebP geëxporteerd; volledige uitsnede behouden. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • Aansluitingen — Binarysequence (CC BY-SA 4.0). Verkleind en naar WebP geëxporteerd; volledige uitsnede behouden. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • Model I met diskdrives — Shiny Things (CC BY 2.0). Verkleind en naar WebP geëxporteerd; volledige uitsnede behouden. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • Cassettebandjes — Justin Smith / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Detailuitsnede van de cassettebandjes, verkleind en naar WebP geëxporteerd. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • CTR-80A-recorder — CalebGJ / Wikimedia Commons, TRS80PC1.jpg (CC0 1.0). Uitsnede van de recorder uit de PC-1-opstelling, verkleind en naar WebP geëxporteerd. Hetzelfde model als in mijn herinnering; niet mijn eigen exemplaar.
  • Z80-chip — htomari (CC BY-SA 2.0). Verkleind en naar WebP geëxporteerd; volledige uitsnede behouden. De afgeleide beelden behouden deze licentie.
  • BASIC-syntax en raster: Radio Shack, Level II BASIC Reference Manual (1979), §3–8. Audio: de Dancing Demon-handleiding en Bill Hogues eigen beschrijving, hierboven gelinkt.
Documentatie en technische illustraties

Het Smithsonian registreert het Level II BASIC Reference Manual, tweede editie (1979). Learning Level II van David A. Lien is een andere historische kandidaat. De exacte titel van mijn boek staat niet vast.

De BASIC-reconstructie gebruikt regelnummering, DATA/READ, DIM, INPUT, IF/THEN, FOR/NEXT, GOTO, GOSUB/RETURN, strings, RND, PRINT@ en SET/RESET uit de hierboven gelinkte reference. Het Galgje-schema beschrijft de getoonde spelkern. De geschreven eindmelding is gereconstrueerd naar mijn herinnering; het middenstuk van de lange SET-reeks is redactioneel weggelaten.

Maker en jaar van Robot Attack zijn ook vermeld bij Matthew Reed, met de oorspronkelijke advertentie. De stemuitleg volgt Hogues eigen beschrijving, zonder niet-gedocumenteerde digitaliseringshardware. Zie ook NASA over zwaartekracht en afremmen met een landingsmotor.

Flight Simulator: subLOGIC, T80-FS1-handleiding (1980) en historische TRS-80-schermbeelden. Dancing Demon: bewegingsreferentie en Christophersons uitleg in 80-US Journal, mei/juni 1981, p. 23.

Pioniersjaren

← Terug naar PioniersjarenMijn eerste computers