RobertTECHNIEK · BEELD · NIEUWSGIERIGHEID

FOTOTECHNIEK · SCHERPTEDIEPTE

Over scherptediepte.

Een telelens geeft weinig scherptediepte en een groothoek veel — zo wordt het vaak samengevat. De achtergrond zou bij tele vanzelf onscherper worden. Maar wat gebeurt er als je met beide hetzelfde onderwerp ongeveer even groot in beeld houdt?

Dat wilde ik eens zien.

Beeldbron

Dan Cristian Pădureț · Pexels License. Webversie en uitsnede voor deze header.

Achtergrondscherpte is niet zo zwart-wit.

Een foto is niet simpelweg scherp of onscherp. Je stelt scherp op één afstand; daarvoor en daarachter neemt de scherpte geleidelijk af. Met scherptediepte bedoelen we het gebied dat in de uiteindelijke foto nog voldoende scherp lijkt.

Hoe groot dat gebied lijkt, hangt ook af van hoe groot en van welke afstand je de foto bekijkt.

Wanneer is iets eigenlijk scherp genoeg?

Een punt dat precies in focus ligt, wordt zo klein mogelijk op de sensor afgebeeld. Ligt het vóór of achter het scherpstelvlak, dan wordt het als een steeds groter onscherp schijfje weergegeven.

Zolang dat schijfje bij de uiteindelijke weergave klein genoeg blijft, ervaren we het nog als scherp.

In berekeningen van scherptediepte wordt daarvoor de term verstrooiingscirkel gebruikt, ook wel circle of confusion. Dat klinkt ingewikkelder dan het is: het is een afgesproken maat voor hoeveel onscherpte nog als voldoende scherp mag worden ervaren.

Daarom hangt scherptediepte niet alleen af van de opname zelf. Ook de grootte waarop je de foto bekijkt en de kijkafstand spelen mee.

Een eenvoudige proef.

Ik gebruikte een driewielertje als hoofdonderwerp, met een telraampje ervoor, een tuinhuisje erachter en huizen in de verte. De afstanden waren ongeveer 0,5 meter, 3,5 meter en 25 meter.

Daarna maakte ik met dezelfde camera en hetzelfde diafragma twee opnamen: één op 17 mm en één op 200 mm. Voor 200 mm ging ik verder naar achteren, zodat het driewielertje ongeveer even groot in beeld bleef.

Geen laboratoriummeting, maar een praktische vergelijking.

Canon EOS 20D

17 mm
f/4 · ISO 200 · 1/800 s
200 mm
f/4 · ISO 200 · 1/500 s
Opstelling · 17 mm
Camera op een statief dicht bij het telraampje en driewielertje op de tuintafel.
Opstelling · 200 mm
Camera op een statief bij de schuifpui, verder van de tafel met het driewielertje en telraampje.

Twee foto's. Een andere indruk.

Het verschil is meteen zichtbaar.

Bij beide opnamen is scherpgesteld op de driewieler.

Met 17 mm zie je veel meer van de omgeving en krijgt het telraampje op de voorgrond een heel andere plaats in het beeld. Bij 200 mm wordt een veel kleiner deel van de achtergrond afgebeeld en oogt die achtergrond bovendien aanzienlijk onscherper.

Het ligt dan voor de hand om te zeggen: de telefoto heeft veel minder scherptediepte.

Maar zo eenvoudig ligt het niet.

17 mm
Het driewielertje met een groot weergegeven telraampje op de voorgrond en het tuinhuisje in de achtergrond.

Canon EOS 20D · f/4 · ISO 200 · 1/800 s

200 mm
Het driewielertje met het telraampje op de voorgrond en een kleiner, onscherper weergegeven deel van het tuinhuisje.

Canon EOS 20D · f/4 · ISO 200 · 1/500 s

We zoomen in.

Tot nu toe keken we naar de volledige opnamen, waarbij in beide gevallen is scherpgesteld op de driewieler. Nu kijken we bewust niet naar het scherpgestelde onderwerp, maar naar wat er ervoor en erachter gebeurt.

Uit zowel de 17mm- als de 200mm-opname nemen we eerst een uitsnede van het telraampje in de voorgrond en tonen we die ongeveer even groot. Daarna doen we hetzelfde met het slot van het tuinhuisje in de achtergrond.

Zo kunnen we rechtstreeks vergelijken hoe voor- en achtergrond in beide opnamen worden weergegeven.

Voorgrond — het telraampje

17 mm
Uitsnede uit de 17mm-foto met onscherpe kralen van het telraampje en een wiel daarachter.
200 mm
Uitsnede uit de 200mm-foto met de kralen en stangen van het telraampje.

Achtergrond — detail van het tuinhuisje

17 mm
Uitsnede uit de 17mm-foto met de deurklink van het tuinhuisje.
200 mm
Uitsnede uit de 200mm-foto met de onscherpe deurklink van het tuinhuisje.

CONCLUSIE

De scherptediepte is praktisch gelijk. De indruk van onscherpte is dat allerminst.

Dat is het verschil dat deze proef zichtbaar maakt.

Waarom moet je voorzichtig zijn met crops?

Een foto die volledig op een scherm wordt weergegeven kan heel scherp ogen. Bekijk je een klein gedeelte van dezelfde opname op 100%, dan zie je ineens onscherpte die bij de volledige foto nauwelijks opviel.

Dat is geen tegenspraak.

Je kijkt in het tweede geval simpelweg naar een veel sterkere vergroting.

Precies daarom hangt ook het begrip voldoende scherp samen met de uiteindelijke weergavegrootte en kijkafstand. Een crop kan heel nuttig zijn om verschillen te bestuderen, maar is niet automatisch een objectieve maat voor wat in de uiteindelijke foto als scherp wordt ervaren.

Waarom oogt 200 mm dan zo anders?

Voor de 200mm-opname stond ik verder van het driewielertje. Daardoor bleef het onderwerp ongeveer even groot in beeld, maar veranderde de achtergrond sterk.

Bij 200 mm zie je een veel kleiner deel daarvan en wordt de onscherpte veel nadrukkelijker zichtbaar. Standpunt, perspectief en brandpuntsafstand bepalen dus sterk hoe die achtergrond wordt weergegeven.

Perspectief: lens of standpunt?

Een telelens comprimeert het perspectief niet uit zichzelf.

Perspectief wordt bepaald door de plaats van de camera ten opzichte van wat je fotografeert.

In deze proef moest ik met de telelens op 200 mm veel verder van het driewielertje gaan staan om het onderwerp ongeveer even groot in beeld te houden. Daardoor veranderen de onderlinge verhoudingen tussen voorgrond, onderwerp en achtergrond.

De brandpuntsafstand bepaalt hoeveel van de omgeving in beeld komt. Het veranderde standpunt bepaalt de perspectiefverandering.

Dat onderscheid is belangrijk, omdat telelens = gecomprimeerd perspectief anders al snel als eigenschap van de lens zelf wordt gezien.

Waarom is f/4 niet bij iedere lens dezelfde opening?

f/4 is geen vaste diameter van een opening. Het is een verhouding.

Het f-getal beschrijft de verhouding tussen de brandpuntsafstand en de effectieve opening van het objectief, zoals die optisch vanaf de voorkant wordt gezien.

Op basis van de nominale brandpuntsafstanden komt dat bij 17 mm en f/4 neer op ongeveer:

17 ÷ 4 = 4,25 mm

Bij 200 mm en f/4 wordt dat:

200 ÷ 4 = 50 mm

Dat betekent niet dat de fysieke opening tussen de diafragmalamellen letterlijk deze diameters heeft. De lenselementen vóór het diafragma beïnvloeden hoe groot die opening vanaf de voorkant optisch lijkt.

Hetzelfde f-getal betekent dus dezelfde relatieve opening, maar niet dezelfde effectieve diameter.

Dat verschil is interessant om te begrijpen, maar het verklaart niet in zijn eentje wat we in deze twee foto's zien. Afstand, afbeeldingsmaatstaf, standpunt en de plaats van de achtergrond spelen eveneens mee.

Een vuistregel, geen natuurwet

Dat scherptediepte bij dezelfde onderwerpgrootte en hetzelfde f-getal ongeveer gelijk kan blijven, is een nuttige praktische vuistregel. Het is geen wet die onder iedere omstandigheid exact opgaat.

Bij sterke vergrotingen, zoals in macrofotografie, spelen extra optische effecten mee. Ook wanneer de achterste grens van de scherptediepte in de buurt van oneindig komt, kan het verschil tussen groothoek en tele duidelijker worden.

Bovendien hoeft de verdeling van de scherptediepte vóór en achter het scherpstelpunt niet hetzelfde te blijven, ook wanneer de totale omvang vergelijkbaar is.

Voor deze proef is vooral het praktische inzicht van belang: de enorme verandering in hoe de achtergrond eruitziet, betekent niet automatisch een even enorme verandering in scherptediepte.

Wat kun je hiervan meenemen?

De regel tele = weinig scherptediepte is dus te simpel.

Wil je een onderwerp losmaken van de achtergrond, dan kan een langere brandpuntsafstand daar sterk aan bijdragen. Maar wil je weten hoeveel van de foto rond het onderwerp scherp blijft, kijk dan niet alleen naar hoe wazig de achtergrond eruitziet.

Verder kijken

Fototechniek.Meer over de techniek achter een foto.